اسپانيا بود ، گذراند . رسالهء اصطرلاب او به نام الصحيفة الزرقاليّه در اروپا به لاتين ترجمه شد و بر دانش جغرافياى اروپاييان تأثيرى كم‌نظير گذاشت . « 1 » رسالهء مذكور بعدها به زبانهاى عبرى ، كاستيلى و ايتاليايى نيز ترجمه شد . « 2 » فعاليت زرقالى در زمينهء جغرافيا از آنجا كه از ترجمه‌هاى عربى بطلميوس و از صورة الارض خوارزمى بهره گرفته است اهميت فراوان دارد ؛ « 3 » اما متأسفانه نسخه‌هاى اصلى آنها از بين رفته است . « 4 » از جمله كارهاى علمى زرقالى محاسبه طول درياى مديترانه به روشى نزديك به واقع ( 42 درجه ) بود . پيش از آن ، محاسبهء بطلميوس را كه 62 درجه بود ، منجمان مأمون به 54 درجه كاهش داده بودند . « 5 » جدول يا زيج ديگرى كه از دو مكتب جغرافيايى هند و ايران متأثر است و اهميت بسيار دارد ، زيج معتبر سنجرى تأليف ابو الفتح عبد الرحمان خازنى است . از اين زيج نسخهء منحصربه‌فردى در واتيكان موجود است . جدولهاى مذكور در حدود سال 520 ق / 1126 م در شهر مرو و به احتمال قوى براساس رصدهاى سال 509 ق / 1116 بر مبناى عرض مرو كه هفتاد و سه درجه و چهل دقيقه مشخص شده ، تنظيم شده است . عنوان جدولها از نام سلطان سنجر سلجوقى آخرين پادشاه سلجوقيان مشرق ( 511 - 522 ق / 1118 - 1157 ) گرفته شده و خازنى جدولهاى خود را به او تقديم كرده است . دربارهء خود خازنى اطلاعات كمى به دست آمده است . گفته‌اند كه غلامى رومى ( بيزانسى ) بوده كه در شهر مرو مىزيسته است . اربابش وى را آزاد كرد و وسايل تحصيل او را فراهم ساخت . « 6 » جالب آنكه برخى از محاسبات خازنى براساس دورانهاى جهانى سدّهانتا ( كلپ هندى ) و نيز دورانهاى « هزاره‌اى » ابو معشر بلخى است و اين دليل است بر اينكه مكتب هندى و ايرانى تا آن زمان هنوز تا حدّى رايج بوده است .

--> ( 1 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 124 و خدمات مسلمانان به جغرافيا ؛ ص 109 . ( 2 ) . Les Penseurs de L'islam ; I - V , Paris : 1850 . ( 3 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 125 . ( 4 ) . L'Histoire des Arabes ; Chap . IV , Paris : 1850 . ( 5 ) . همانجا . ( 6 ) . همان ؛ ص 126 و تاريخ نجوم اسلامى ؛ ص 223 .